50 NĂM NGHIÊN CỨU, LÝ LUẬN, PHÊ BÌNH QUẢNG NGÃI - MỘT CÁI NHÌN TỔNG THỂ

50 năm đất nước hòa bình, thống nhất (1975 - 2025) cũng là 50 năm văn học Quảng Ngãi chứng kiến sự hội tụ của các thế hệ cầm bút trên mọi miền đất nước. Sở dĩ có cuộc hội tụ 50 năm này là bởi đất nước chúng ta phải đi qua 21 năm bị chia cắt hai miền Nam Bắc. Sau khi đất nước hòa bình, thống nhất, tất cả các thế hệ những người cầm bút Quảng Ngãi dù sinh sống ở quê hay ở miền Bắc, miền Nam đã quy tụ thành một mối, từ những cây bút đã nổi danh trước Cách mạng tháng Tám, cho đến các thế hệ cầm bút trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ và thế hệ cầm bút và sinh ra từ sau 1975.

(Một số tác phẩm của các tác giả Quảng Ngãi)

Trong lịch sử phát triển của văn học Quảng Ngãi thời hiện đại tính từ những thập niên đầu của thế kỷ XX đến nay, ta rất dễ nhận ra rằng: Trong lúc mảng văn xuôi khá “lu mờ” so với nền văn xuôi cả nước, thì hai lĩnh vực thơ và nghiên cứu, lý luận, phê bình văn học đã làm nên hai “vệt sáng” xuyên suốt trong đời sống văn học Quảng Ngãi. Trong đó, lĩnh vực nghiên cứu, lý luận, phê bình xuất hiện nhiều tên tuổi nổi bật qua nhiều thế hệ, từ GS.TSKH Phương Lựu, PGS.TS Nguyễn Lộc, GS.TSKH Lê Ngọc Trà, đến PGS.TS Huỳnh Vân, Nguyễn Đức Quyền, Lê Xuân Lít,… và sau 1975 với GS.TS Huỳnh Như Phương, PGS.TS Trần Hoài Anh, TS Mai Bá Ấn… Và một số tên tuổi nổi trội trong nghiên cứu Văn nghệ dân gian và Văn học Nghệ thuật các dân tộc thiểu số như PGS.TS Võ Quang Nhơn, TS Nguyễn Đăng Vũ, Huỳnh Ngọc Trảng, Cao Chư, Lê Hồng Khánh, Bùi Minh Vũ… Trong đó có nhiều người đạt Giải thưởng Hồ Chí Minh, Giải thưởng Nhà nước về Văn học  - Nghệ thuật và Khoa học - Công nghệ; Giải thưởng của Hội đồng Lý luận, phê bình Văn học, nghệ thuật Trung ương; Giải thưởng của các Hội chuyên ngành trung ương và Giải thưởng Văn học Nghệ thuật Phạm Văn Đồng của tỉnh Quảng Ngãi. Đồng thời, dù chưa xuất bản những tập sách riêng, nhưng cũng cần kể đến các công trình, bài viết của các cây bút nghiên cứu, lý luận, phê bình trong đội ngũ giảng viên, giáo viên ở các trường đại học, cao đẳng, trung học như Trần Văn Thận, Nguyễn Văn Giai, TS Nguyễn Diên Xướng, TS Nguyễn Ngọc Quận, TS Nguyễn Văn Hiệu, Võ Vĩnh Khuyến, TS Lê Văn Mẫu, Nguyễn Thị Bích Hà, Lê Thành Văn, Trần Thu Hà, Sơn Trần...

Trong thành tựu của “vệt sáng” thứ hai này cũng cần kể đến sự đóng góp của các nhà thơ, nhà văn. Bên cạnh sáng tác, nhiều nhà thơ Quảng Ngãi viết chân dung, phê bình, tiểu luận văn học. Nhà thơ Nguyễn Vỹ - thế hệ trưởng thành trước 1945, trước khi qua đời (1971), cũng đã để lại công trình khảo luận rất giá trị là “Văn thi sĩ tiền chiến” (Tất nhiên vì ông qua đời trước 1975, nên không nằm trong phạm vi Tuyển tập này). Tế Hanh, ngoài là một nhà thơ danh tiếng, còn là một nhà dịch thuật và viết lý luận, phê bình có phong cách. Thế hệ kháng chiến chống Mỹ có nhà thơ Thanh Thảo, bên cạnh hàng chục tập thơ và 15 trường ca cũng đã viết đến 6 tác phẩm chân dung, phê bình, tiểu luận. Lớp nhà thơ cầm bút sau 1975, Bùi Huyền Tương, Hà Huy Hoàng,  mỗi người cũng có đến 2 tập bình thơ được xuất bản song song với các bài viết sắc sảo của các nhà thơ Phạm Đương, Trần Tuấn, nhà văn Trần Nhã Thụy…

Tuyển tập “50 năm Nghiên cứu, lý luận, phê bình văn học Quảng Ngãi (1975 - 2025)” được xuất bản cùng lúc với 6 Tuyển tập khác thuộc các chuyên ngành: Thơ, Văn xuôi, Văn nghệ dân gian và Văn học Nghệ thuật các dân tộc thiểu số, Âm nhạc, Mỹ thuật và Nhiếp ảnh. Đây là 7 tuyển tập văn học, nghệ thuật nằm trong Kế hoạch của Ban Tuyên giáo Trung ương và Tỉnh ủy, UBND tỉnh Quảng Ngãi về “Tổ chức các hoạt động Tổng kết 50 năm nền văn học, nghệ thuật Việt Nam sau ngày đất nước thống nhất (30/4/1975 - 30/4/2025)” chào mừng Kỷ niệm 80 năm Khởi nghĩa Ba Tơ (11/3/1945 - 11/3/2025), 50 năm Giải phóng tỉnh Quảng Ngãi (24/3/1975 - 24/3/ 2025) và 50 năm Giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước (30/4/1975 - 30/4/2025).

Phạm vi Tuyển tập chỉ tuyển chọn những những tác phẩm, công trình, bài viết đã được công bố, xuất bản từ sau ngày 30/4/1975 đến 30/4/2025 của những tác giả đã và đang sinh sống, làm việc tại Quảng Ngãi cùng những tác giả là người có quê gốc Quảng Ngãi sống, làm việc khắp mọi miền đất nước, kể cả những tác giả đã qua đời.

Tuyển tập này bên cạnh phần chính là những công trình, bài viết chuyên sâu về nghiên cứu, lý luận, phê bình văn học, còn mở rộng ra những bài ở dạng bình thơ, giới thiệu tác giả - tác phẩm. Nói là Tuyển tập 50 năm, nhưng vì khó khăn của nguồn tư liệu lưu trữ nên hầu hết các tác giả (kể cả những tác giả đã mất do Ban Biên soạn tự chọn) đều là những công trình, bài viết được công bố trong vài ba thập niên gần đây. Vì thế, chúng tôi không chia tập sách theo hai dạng bài như đã nói trên, cũng không chia theo trình tự của văn học sử hay trình tự xuất hiện của bài viết, mà xếp thứ tự theo năm sinh của tác giả. Đây được xem như một cuộc tập hợp các thế hệ cầm bút Quảng Ngãi. Và thật sự đáng ngạc nhiên, như một sự sắp đặt, là Tuyển tập 50 năm lại có sự góp mặt của 50 tác giả có tác phẩm công bố trong 50 năm qua từ người lớn tuổi nhất là nhà thơ quá cố Tế Hanh (1921 - 2008) cho đến tác giả trẻ tuổi nhất là sinh viên Nguyễn Nhật Thanh (sinh năm 2003). Tất nhiên sẽ có một số tác giả vì điều kiện nào đó chưa tham gia gửi bài, nhưng dù sao, đây cũng là một con số trùng hợp ngẫu nhiên mà thú vị.

Về độ tuổi có thể nhìn tổng thể đội ngũ như sau:

- Sinh từ 1921 đến 1946 có 12 tác giả (5 tác giả sống ở Quảng Ngãi, 3 tác giả sống xa quê). Trong đó, 8 tác giả đã mất.

- Sinh từ 1952 đến 1969 có 24 tác giả (13 tác giả sống ở Quảng Ngãi, 11 tác giả sống xa quê). Trong đó, 1 tác giả đã mất.

- Sinh từ 1970 đến 2003 có 14 tác giả (11 tác giả sống ở Quảng Ngãi, 3 tác giả sống xa quê).

Như vậy, đội ngũ cầm bút ở lĩnh vực nghiên cứu, lý luận, phê bình văn học Quảng Ngãi 50 năm qua phân bổ khá cân xứng: Thế hệ thứ nhất (đã khẳng định tên tuổi của mình) và thế hệ thứ 3 (đang tiếp bước cha anh) có số tác giả tương đương nhau (12 và 14). Còn tập trung chủ yếu là thế hệ thứ 2 (sinh từ 1952 đến 1969) - Đây là thế hệ chủ lực hiện nay, trong đó nhiều tác giả đã khẳng định được vị trí của mình trong giới học thuật cả nước.

Xét về giới tính, nếu thế hệ thứ nhất hoàn toàn không có nữ, thế hệ thứ 2 chỉ xuất hiện 1 nữ, thì tín hiệu đáng mừng là có đến 6 cây bút nữ ở thế hệ thứ 3. Nhưng ở thế hệ thứ 3 này, cũng có một điều đáng lo là số lượng các cây bút trẻ còn quá khiêm tốn. Ngoài bốn tác giả Lê Thành Văn, Phạm Tuấn Vũ, Trịnh Thị Bích Thùy, Nguyễn Nhật Thanh viết khá đều tay thì lượng tác phẩm công bố của các tác giả khác không thường xuyên, lại hầu hết là các bài ở dạng phân tích tác phẩm phục vụ cho việc giảng dạy, chưa có nhiều công trình, bài viết chuyên sâu mang tính nghiên cứu, lý luận.

Tuyển tập chưa có nhiều bài viết xuất hiện vào những thập niên đầu sau giải phóng vì hầu hết các tác giả khi chọn bài gửi đi thường chọn những bài mình ưng ý nhất (Mà hầu hết những bài ưng ý đều là những bài vừa công bố, có giá trị về học thuật hơn so với giá trị lịch sử của những bài viết sau những năm đất nước mới thống nhất). Một vài tác giả đã mất mà hiện nay không thể liên hệ với gia đình cũng như hạn chế về nguồn tư liệu, chúng tôi đành chọn những bài mà có thể chưa phải là bài có giá trị tiêu biểu cho tác giả đó, thậm chí chỉ là bài thuộc dạng hướng dẫn phân tích tác phẩm thơ.

Với tất cả những ưu nhược điểm ấy, mục tiêu của Tuyển tập lần này chỉ mong muốn đưa đến cho người đọc một cái nhìn tổng thể về đội ngũ những người làm công tác nghiên cứu, lý luận, phê bình văn học của Quảng Ngãi trong nửa thế kỷ qua (1975 - 2025).

Xét về thành tựu của các cây bút tiêu biểu người Quảng Ngãi ở lĩnh vực này, không dám so sánh với các trung tâm học thuật lớn như Hà Nội, Tp Hồ Chí Minh, chúng ta có thể khẳng định rằng: Họ đã nối kết nhau tạo nên một “vệt sáng” khá ấn tượng, góp phần không nhỏ vào lĩnh vực nghiên cứu, lý luận, phê bình văn học chung của cả nước.

Xin trân trọng giới thiệu Tuyển tập “50 năm Nghiên cứu, lý luận, phê bình văn học Quảng Ngãi (1975 - 2025)” cùng bạn đọc xa gần.

MAI BÁ ẤN (Trưởng ban Biên soan tập sách "50 năm nghiên cứu, lý luận, phê bình văn học Quảng Ngãi (1975-2025)