CÂY BÀNG KÝ ỨC MỘT THUỞ HỌC TRÒ - Tiểu luận NGUYỄN ĐỨC ĐỘ

 - Nguyễn Đức Độ

Mình thường dậy sớm, tranh thủ sự yên tĩnh trong lành. Không vội vàng như lúc trung niên trai trẻ. Thủng thỉnh từ từ mấy việc: nấu nước pha trà… châm điếu thuốc… kiếm trang sách, bài thơ chi đó để đọc. Ngồi một mình với cảm xúc rất riêng. Một chút hoài niệm về thầy cô, bạn bè, tình yêu, thuở học trò, những người thân yêu đã khuất… thường hiện về rõ hơn trong khoảnh khắc này. Không hẳn là buồn lắm, chỉ thoáng chút dịu nhẹ, chút tiếc nuối, nhiều khi cũng có vui vui…

Nhớ thời tuổi trẻ, có chút lý tưởng hoài bão. Sau 75, những mơ ước tưởng như bình thường, bỗng đứt đoạn, trở thành ký ức. Như thể đi qua hai dòng chảy khác nhau, gặp một vòng xoáy nhẹ, mình ngỡ ngàng ngơ ngác… Nên khi hồi tưởng lại, không chỉ nhớ chuyện riêng tư, mà nhớ luôn cả một thời đã qua. Người già, ít bị cuốn theo tương lai, dự định ước mơ ít, nên tâm trí thường quay về nhớ lại thời đã sống khoẻ, sống đẹp. Thích đọc văn thơ tuổi trẻ, với tâm trạng bâng khuâng, trìu mến, như nhặt lại những mảnh ký ức còn sót lại. Ngọt ngào tươi đẹp nhất vẫn là lứa tuổi học trò hồn nhiên, trong trẻo, chưa vướng bận, không toan tính. Và ai cũng có được một đoạn đời như rứa, không riêng chi mình!

Tính thời gian mỗi người, chừng được gần 12 năm, 12 năm gắn kết với lớp học, sân trường bạn bè, hoa phượng đỏ, tiếng ve sầu, tiếng trống trường, những cuộc chia tay vừa vui buồn man mác !

Đã có “ Phượng Hồng” ai cũng biết, nghe qua một lần, ai cũng thuộc:

“ những chiếc giỏ xe chở đầy hoa phượng đỏ

em chở mùa hè của tôi đi đâu.”

là một ca khúc hay, là một bài thơ đẹp. Đẹp vì chơn thật, hồn nhiên, không triết lý mà vẫn chạm tới lõi ký ức.

Hoa phượng đỏ rực sân trường, đỏ như cảm xúc bừng cháy mãnh liệt những rung động đầu đời của tuổi học trò. Văn, thơ, nhạc, hoạ xúm nhau khai thác đề tài không bao giờ cũ. “Nỗi buồn hoa phượng” (Thanh Sơn - trước 75), “Sắc hoa màu nhớ” (Nguyễn Văn Đông) rồi “Phượng hồng” ( Đỗ Trung Quân ) và lùi xa hơn nữa là “Hoa vông vang” (1940) một chuyện tình học trò - của nhà văn Đổ Tốn. Trong tản văn “Hoa học trò” môn Kim văn lớp Đệ ngũ, Xuân Diệu viết rất thật “những cuộc tình duyên giữa bạn bè, đến lúc rẽ chia, cũng rẽ chia dưới màu hoa phượng, dù hữu tâm hay vô tình, người nào cũng có sắc phượng thắm đỏ nằm trong hồn hoa học trò”.

Tiếng ve buồn đưa tiển những mùa thi

Về quá khứ xa xăm thời mộng mị

Màu mực tím đã nhoà trong nhật ký

Một người đi cho nhung nhớ quay về (Xuân Diệu )

Sân trường thường trồng Phượng với Bàng, nhưng ít ai nhắc đến lá bàng vì phượng phô trương, rực rỡ hơn hẳn. Lác đác trong văn thơ có một cây-bàng-lá-đỏ mùa thu Hà Nội của Trịnh Công Sơn, một cây-bàng-mồ-côi mùa Đông của Phan Vũ. Đó là những cây bàng ở Hà nội phố. Ít ai để ý cây bàng sân trường quê như một người bạn cũ lặng lẽ đi qua năm tháng cùng lũ học trò! Bốn mùa cứ âm thầm thay đổi sắc lá: xanh biếc đầu năm học, đỏ nâu cuối thu, vàng úa khi đông về, như cùng trưởng thành với lứa tuổi học trò. Không ai ngờ rằng những chiếc lá bàng an-phận đó đã kín đáo lưu giữ những ánh mắt, tiếng cười, những rung động đầu đời của bọn chúng! Rồi năm tháng qua đi, đến khi trưởng thành, chỉ cần nhìn một chiếc lá bàng rơi, nghe một tiếng ve kêu, cũng làm sống dậy những kỷ niệm. Một trời thương nhớ hiện về, một-thuở-tình-thanh-xuân-thánh-thiện viết lại thành thơ :

“ em nhặt chiếc lá bàng trên tay

(chẳng có bông hoa nào cả)

em kêu anh đến và bảo:

hồn học trò là đây

chiếc lá bàng này đây”…

Đó là khúc mở đầu một bài thơ ngắn của nhà thơ Mai Bá Ấn trong tập “Hát & Khóc”. Mình đọc được trong một sớm mai rồi ngồi ngẫn ngơ … như bị thu hút bởi âm điệu, ý tứ, câu chữ. Thật lạ cho mình!

Chọn chiếc lá để làm vật chứng cho tình cảm thì đơn sơ giản dị. Chỉ có “chiếc lá này đây” không có bông hoa, vừa bông đùa, vừa thật thà. Khi nói “Hồn học trò là đây” thì chiếc lá không còn vật vô tri, trở thành một biểu tượng tình cảm hồn nhiên trong trẻo!

Đoạn mở đầu là những thủ thỉ ân tình, chơn thật, không kiểu cách. Đoạn thơ ít chữ nhưng khoảng cảm xúc sâu rộng, nên ai cũng dễ thấy lại chính mình! Cái hay và vui ở chỗ không giải thích “hồn học trò” là gì! - Mà chiếc lá có nói chi mô! Ha ha! Ai biết được? vừa e ấp, vừa úp mở: “tình trong như đã, mặt ngoài còn e” (Truyện Kiều).

Đoạn 2, chỉ có 3 câu, chất liệu là Mây :

Anh gói một ít mây

(mây bay lang thang trên trời kia kìa)

cầm lấy em!

tim anh không dễ tan như mây trời đâu

“Anh gói một ít mây” rất chi là lãng mạn, lãng tử! Mây vốn như sương như khói làm sao nắm giữ? làm sao gói? Ngày xưa, Nguyên Sa cũng đã từng thất bại, rồi đâm ra ngờ vực rồi trở thành… “Tương tư”: “hay là em gói mây trong áo, rồi thở cho làn áo trắng bay”. Đây là một một thủ pháp nghệ thuật trong thơ. Hành động “gói mây” là muốn giữ lại những điều vốn khó nắm giữ, khát khao muốn níu giữ những mong manh dễ tan biến. Mây là phiêu du, bồng bềnh vô định, nhưng khi ghép thêm vào từ “lang thang” thì Mây như có tâm hồn, mang chút cô đơn… Cái sắc sảo dùng từ của nhà thơ là chỗ đó!

Câu cuối cùng làm thay đổi toàn bộ cảm xúc bài thơ: “tim anh không tan như mây trời đâu”. Là một khoảng lặng! một lời khẳng định, một cam kết rất cảm động (ông già như mình rất đồng ý ) ha ha!

Đoạn 3:  Cùng nhặt xác chú ve sầu

    chết một ngày cuối hạ

                        ta trao cho nhau chút tình đầu… vụng dại

                        chờ xuân!

Ở đây, “ xác chú ve sầu” hình ảnh cuối hè, đẹp và buồn! Một chi tiếc rất thơ. “một ngày cuối hạ” mùa học trò đã tàn phai. Hoa phượng rụng, lá bàng đổi sắc.

“Cùng nhặt” là đồng lòng cả Em và Anh cùng chạm vào một kỷ niệm, cùng nâng niu một tình cảm chưa được vẹn toàn. Một hành động rất nhỏ thôi, nhưng nói lên được sự đồng điệu của hai tâm hồn. Hai chữ “vụng dại“ làm cho tình yêu đó đẹp hơn, trong sáng hơn, vì không chút so đo, tính toán.

Đọc bài thơ không thấy nét buồn, ý thơ không gượng ép. Có hai câu cố ý đặt trong ngoặc (…) như lời thầm thì, lời phụ hoạ đáng yêu, làm cho nhịp thơ thong thả, không lên gân. Phải đọc chậm lại, để kịp hồi tưởng![(chẳng có bông hoa nào cả) - (mây bay lang thang….) ]

Chuyện tình học trò thì vậy, cốt giữ sao cho đẹp, cho trong sáng. Đẹp ở chỗ chưa bắt đầu thì đã qua, chưa kịp nói ra đã trở thành kỷ niệm. Cái sự dở dang đó khiến cho mối tình vụng dại ngày xưa cứ giữ mãi trong lòng. Ai đọc cũng thấp thoáng long lanh, dễ tìm thấy lại mình một thuở.

Một lời cám ơn nhà thơ. Ai chưa rõ thì phối hợp nghe kèm ca khúc “Mong ước kỷ niệm xưa” của Xuân Phương, hoặc “Tình” của Văn Phụng - Ngọc Lan hát. Du Tử Lê đã từng thổ lộ : “chỉ nhớ người thôi, cũng đủ hết đời”…

                                                                                      th ĐH, Huế 14/5/2026.