THẦY LÂN TRONG TÔI - Chân dung MAI BÁ ẤN

                                                                                  -MAI BÁ ẤN

          Cuối năm 2004, sau khi bảo vệ thành công xuất sắc luận văn thạc sĩ ở Đại học Sư phạm Huế cùng với điểm trung bình các chuyên đề toàn khóa học 9,16 (cao nhất khoá học), tôi đủ điều kiện chuyển tiếp nghiên cứu sinh ra Hà Nội. Địa chỉ đào tạo đầu tiên tôi muốn đến chính là Viện Văn học. Lân la đến Viện Văn thì nghe những người có kinh nghiệm mách rằng phải tìm người nhận hướng dẫn trước, rồi lên xin nộp hồ sơ sau. May quá, lúc đó nhà văn Tạ Duy Anh đang ngồi uống chè trước Viện. Tôi bèn sà đến. Từng biết tôi là người bạn thơ của “nhà thơ nằm một chỗ” Nguyễn Ngọc Hưng, là đàn em nhà thơ Thanh Thảo lại làm luận văn về trường ca Thanh Thảo nên dù mới gặp lần đầu, chúng tôi như đã quen nhau từ trước. Sau khi nghe tôi cần tìm người hướng dẫn, lập tức Tạ Duy Anh bảo ngay: “Ông đi với tôi tới nhà thầy Nguyễn Phan Cảnh. Ông mà được thầy Cảnh hướng dẫn thì chả gì bằng!”. Vậy là Lão Tạ lấy xe Hon-đa chở tôi đến nhà thầy Cảnh. Qua trao đổi, thầy Cảnh sẵn sàng nhận hướng dẫn tôi vì được Tạ Duy Anh bảo chứng năng lực, dù thầy chưa biết nhiều về tôi. Vậy là xong bước một. Nhưng khi tôi đến Viện thì do chậm chân vì chỉ tiêu đào tạo tiến sĩ năm 2005 của Viện chỉ có một xuất nhận chuyển tiếp sinh. Và đã có một người đến trước tôi nên cửa vào Viện Văn của tôi đành khép lại. May là lúc đó, dịp cuối năm âm lịch, tôi có chuyến công tác kết hợp làm việc với Bộ Tài chính cùng một số cán bộ lãnh đạo của Trường tôi đang công tác. Vì vậy, tiếp tục ở lại để tìm hướng chuyển tiếp mới. Liên hệ về Huế thì được giới thiệu, nên đến Đại học Khoa học xã hội và nhân văn Hà Nội. Vậy là, tôi trở lại bước một là tìm thầy ở Đại học Khoa học xã hội và nhân văn xin nhận hướng dẫn. Biết ông học viên cao học của mình đang lận đận ở Hà Nội, thầy Tôn Thất Dụng lúc này là Trưởng phòng Đào tạo của Đại học Sư phạm Huế cùng thầy Hồ Thế Hà ở Đại học Khoa học Huế (hướng dẫn luận văn thạc sĩ của tôi và cũng là người được thầy Lân hướng dẫn luận án trước đây) đều mách bảo đến thầy Mã Giang Lân. Vậy là thầy Lân liên tục nhận điện thoại từ Huế ra. Qua giới thiệu của hai thầy ở Huế, thầy Lân nhắn bảo tôi đến nhà thầy để trao đổi, mặc dù, cho đến lúc đó hai thầy trò cũng chưa hề gặp mặt nhau.

          Thực ra dù chưa được gặp thầy, nhưng cái tên Mã Giang Lân thì đã quá quen thuộc với những người mê văn chương và mon men nghiên cứu văn chương như tôi qua các tác phẩm thơ và bài viết của thầy. Đặc biệt là qua cuốn “Tế Hanh - về tác gia, tác phẩm” của Nhà xuất bản Giáo dục mà thầy là người tuyển chọn và giới thiệu, trong đó có chọn in bài viết của tôi về Tế Hanh được in trên Báo Giáo dục thời đại trước đó.

          Vì làm việc với Bộ Tài chính (khi đó đang ở phố Phan Huy Chú), nên khi ra công tác, Trường Tài chính - Kế toán chúng tôi thường ở tại Khách sạn Công đoàn số 01 Tăng Bạt Hổ. Quá may mắn vì theo lời thầy, từ khách sạn đến nhà thầy đi tắt theo đường hẻm cũng khá gần. Chiều hôm sau, sau khi đoàn công tác về lại Quảng Ngãi, được sự khuyến khích và ủng hộ của trưởng đoàn, tôi xin phép ở lại để tiếp tục giải quyết công việc của mình (mà thực ra cũng là công tác xây dựng đội ngũ của trường lúc ấy trong Đề án nâng cấp Trường Cao đẳng Tài chính Kế toán thành Trường Đại học Tài chính - Kế toán).

Theo hướng dẫn qua điện thoại của thầy, sau khi qua Công viên Yersin, tôi tạt qua chợ Nguyễn Cao mua túi trái cây rồi luồn theo con đường tắt đến Phố Cảm Hội, tìm đến đúng địa chỉ ngôi nhà 4B3 Khu Tập thể 51 mà thầy đã cho trước. Trong tưởng tượng mấy hôm nay, tôi cứ nghĩ, chiều nay sẽ chuẩn bị tư thế nghiêm túc để gặp một vị Giáo sư đạo mạo với mái tóc bạc phơ mà mỗi danh xưng thôi cũng đã thể hiện rõ điều đó: Giáo sư, Tiến sĩ, Nhà giáo nhân dân Lê Văn Lân. Vì thế, sau khi bấm chuông, tôi chờ đợi trong hồi hộp. Nhưng mở cổng cho tôi không phải là thầy mà là Dũng - con trai của thầy. Dũng mở cửa và bảo:

- Mời chú vào! Bố cháu đang thay đồ.

Vừa bước vào phòng khách, thầy Lân từ nhà dưới vừa đi lên vừa nói:

- Mai Bá Ấn đó à? Xưa nay, tôi tìm cậu để gửi cái tập Tế Hanh mà chẳng biết cậu ở đâu! Chiều nay, lục lại để tặng cậu thì tìm mãi chưa ra.

Tôi vội đỡ lời:

- Thầy yên tâm vì em đã có tập sách đó rồi, tập do Nhà xuất bản Giáo dục tái bản năm 2001 ấy.

Thầy bảo:

- Vậy thì tốt rồi. Cậu ngồi đi.

Theo lời thầy, tôi khép nép ngồi xuống ghế. Dũng pha bình trà lên rót mời:

- Mời chú uống nước, rồi bàn việc cùng bố, cháu xin phép.

Tôi cảm ơn Dũng và thở phào nhẹ nhõm, vì vậy là thầy cũng đã có biết một ít về mình. Bình tâm nhìn kỹ từ trang phục đến dáng người, khuôn mặt và mái tóc, tất cả suy nghĩ về thầy trong tưởng tượng của tôi rõ ràng là chưa chính xác. Hiện lên trước mắt tôi lúc này là phong thái và cách ứng xử của một nhà thơ Mã Giang Lân thân thiện và gần gũi hơn là cảm giác trước đó của tôi về một vị Giáo sư nghiêm nghị.

Chính vì lẽ đó, nên câu chuyện chiều hôm ấy diễn ra rất cởi mở và thân tình. Đầu tiên, biết tôi từ Quảng Ngãi ra, và cũng biết luận văn của tôi làm về Thanh Thảo, thầy hỏi thăm về sức khỏe và công việc của nhà thơ Thanh Thảo.

Tôi trình bày tóm tắt tình hình nhà thơ Thanh Thảo. Nghe xong, thầy vui vẻ bảo:

- Sức khỏe tốt và vẫn sáng tác đều là tốt rồi. Thanh Thảo cũng là nhà thơ tài hoa mà tôi mến mộ.

Sau đó, thầy hỏi về đề tài dự kiến của tôi khi làm nghiên cứu sinh là gì? Tôi mạnh dạn trả lời rành rọt, to rõ:

- Thưa thầy! Tên luận văn thạc sĩ của em là “Đặc điểm trường ca Thanh Thảo” nên em dự định nâng cao đề tài này bằng tên gọi: “Thanh Thảo và hành trình đổi mới thể loại trường ca”. Vậy có ổn không thầy?

Tỏ ra đăm chiêu, suy nghĩ một lúc, thầy bảo:

- Một tác giả đương đại làm luận văn thạc sĩ thì ổn, nhưng nâng lên luận án trong thời điểm này thì hơi khó đây. Nên chăng tìm một vài tác giả trường ca nữa để có độ dày thuyết phục Hội đồng xét duyệt đề tài! Ấn suy nghĩ thử xem! 

 GS.TS.NGND LÊ VĂN LÂN (MÃ GIANG LÂN)

Liên tưởng đến quá trình làm luận văn thạc sĩ, qua các tác giả mà tôi dùng làm đối tượng để nghiên cứu so sánh cùng Thanh Thảo về quá trình phát triển của trường ca hiện đại, tôi liền chọn ngay hai tác giả, là Thu Bồn và Nguyễn Khoa Điềm. Thu Bồn thì quá ổn rồi, riêng trường hợp Nguyễn Khoa Điềm hai thầy trò vẫn còn bâng khuâng vì đến lúc đó, tác giả này chỉ có một trường ca “Mặt đường khát vọng”. Vậy chọn ai đây? Suy nghĩ một lát, tôi mạnh dạn trình bày:

- Theo ý em và theo kết quả đối chiếu so sánh bước đầu về cấu trúc trường ca ở luận văn đã làm thì… dù bác Điềm chỉ có một trường ca, nhưng là một trường ca viết cuối thời chiến, ngay trước 1975, lại có cấu trúc theo mạch tư tưởng, cảm xúc chứ không theo cốt truyện, nhân vật và trình tự sự kiện lịch sử, nên nó chính là cầu nối để nối liền mạch trường ca nghiêng về cốt truyện, nhân vật của Thu Bồn với mạch trường ca nghiêng về tư tưởng, cảm xúc sau 1975 của Thanh Thảo. Nếu qua ba tác giả này để làm nền cho quá trình phát triển của thể loại trường ca (tính từ thập niên 60 của thế kỷ XX với Bài ca chim chơ rao của Thu Bồn qua Nguyễn Khoa Điềm và đến Thanh Thảo hiện nay) thì rõ ràng là hợp lý.

Nghe tôi trình bày, thầy suy nghĩ một lúc, rồi có vẻ đồng tình, nhưng vẫn chưa dứt khoát. Thầy chậm rải bảo:

- Ấn nói cũng có lý, nhưng thôi, vấn đề thống nhất đề tài, thầy trò tiếp tục suy nghĩ rồi tính sau. Bây giờ, Ấn đưa cái mẫu giấy đồng ý nhận hướng dẫn nghiên cứu sinh để thầy ký để mai xuống trường làm thủ tục trước đã.

Không giấu nỗi vui mừng, tôi liền đưa mẫu giấy đánh máy sẵn (do thầy Hồ Thế Hà cung cấp thông tin trước đó) cho thầy ghi ý kiến đồng ý và ký tên.

Vậy là xong bước một! Trước khi từ biệt ra về, tôi cầm túi trái cây trên bàn và xúc động nói:

          - Em xin cảm ơn thầy đã nhận lời hướng dẫn! Em có mua ít trái cây biếu thầy, mong thầy nhận. Giờ em xin phép về để mai xuống trường. Chiều mai em xin phép được ghé lại để báo cáo kết quả cùng thầy.

          Thầy nói:

          - Trái cây thì để đó rồi mai lên đây cùng ăn, làm ly vang cho vui. Hồ Thế Hà  nó uống dữ lắm. Rượu thì tớ có nhiều nhưng ít dùng. Thôi về rồi mai lên nhé!

          - Vâng, cảm ơn thầy!

          Tôi bước xuống nhà dưới nói vọng lên gác chào Dũng rồi trở về khách sạn.

          Ngày hôm sau, tất cả mọi chuyện về chuyển tiếp sinh của tôi đều thuận buồm xuôi gió. Tôi gọi điện báo tin cho Tạ Duy Anh. Lão Tạ chúc mừng và nói:

          - Làm về thơ và trường ca thì thầy Lân là ngon đấy ông ạ! Được thầy nhận là tốt rồi. Chúc mừng đồng niên! Lúc rảnh gặp nhau nhé!

          Dù không làm nghiên cứu sinh ở Viện Văn, nhưng không hiểu sao tôi lại cứ thích lân la đến đó. Có lẽ là do cái không khí học thuật ở đó, hay đúng hơn vì ở đó có những nhà nghiên cứu nổi tiếng mà tôi từng được biết, được đọc. Hơn nữa, ở đó cũng có nhiều nghiên cứu sinh do thầy Lân hướng dẫn đang làm việc. PGS.TS Bích Thu nguyên là chỗ anh em thân tình với nhà thơ Thanh Thảo, và thực ra, trong quá trình làm luận văn về Thanh Thảo ở Huế tôi cũng đã đọc một số bài viết về Thanh Thảo của cô. Chính vì vậy, cô Bích Thu xem tôi như người em trong Quảng ra. Nghe thầy Mã Giang Lân nhận hướng dẫn, cô cũng bảo:

          - Ấn tốt số đó, thầy Lân hiền lành lại là nhà thơ nên thầy trò hợp tạng nhau dễ làm việc.

          Khi nghe tin về dự kiến đề tài nghiên cứu, người hướng dẫn 1 là thầy Lân, hướng dẫn 2 là PGS.TS Hồ Thế Hà, PGS.TS Lưu Khánh Thơ cứ xuýt xoa nói với tôi mà như nói với chính lòng mình:

          - Tuyệt vời! Tuyệt vời! Thầy Lân xưa nay hiền hậu, tận tình, được nhiều người quý mến. Thanh Thảo - Mã Giang Lân - Hồ Thế Hà - Mai Bá Ấn, hợp rơ lắm! Nhất định thành công to đây!

          Và còn nhiều người nói về thầy nữa khiến vốn đã hãnh diện vì được thầy nhận hướng dẫn, giờ lại được nghe toàn những điều tốt đẹp người khác nói về thầy, tôi lại thêm hãnh diện. Mà đã hãnh diện thì cũng là lúc tôi tâm nguyện: Phải làm luận án thật tốt để khỏi phụ công ơn!

          Như đã hẹn, chiều hôm sau tôi đến nhà thầy, sau khi bàn bạc, trao đổi, hai thầy trò đi đến thống nhất tên đề tài sẽ là “Đặc điểm trường ca Thu Bồn, Nguyễn Khoa Điềm, Thanh Thảo”. Sau khi làm vài ly rượu với trái cây ở nhà thầy, tôi mạnh dạn mời thầy đi dùng bữa tối. Thầy nói:

- Đi đâu cho xa, đến nhà hàng lại tốn kém, ta ra quán bia hơi Hải Xồm gần đây làm vài ly và ăn lẩu là tiện nhất.

Cứ như vậy, trong suốt thời gian học các chuyên đề ở Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, tôi thường xuyên lên xuống nhà thầy để trao đổi đề cương cũng như những vấn đề chuyên môn cần thiết. Vui nhất là mỗi lần Hồ Thế Hà từ Huế ra Hà Nội ngồi Hội đồng hoặc họp Hội đồng Lý luận phê bình văn học. Mỗi lần ra là hai ông học trò này xơi hết rượu quý ở nhà thầy. Nhất là cái lần gặp cô Mỵ cũng làm nghiên cứu sinh của thầy. Hôm đó uống hết chai rượu ở nhà thầy, cô Mỵ và Dũng (con trai thầy) tiếp tục dắt chúng tôi ra quán. Hồ Thế Hà cùng cô Mỵ đấu nhau, tôi và Dũng chỉ làm trọng tài. Chẳng ai thắng ai, nhưng ai cũng say đến mức độ, tối đó mà không có sự trợ giúp của thầy Nguyễn Văn Dân chắc có lẽ Hồ Thế Hà và tôi đã bỏ vé tàu để hôm sau mới về lại miền Trung.

          Luận án của tôi được thầy hướng dẫn tận tình và liên tục trao đổi, vì thế, tôi hoàn thành khá sớm. Sớm đến mức đến 2007 đã xin bảo vệ. Thầy bảo:

- Hãy từ từ, nhanh quá không nên, rà soát kỹ lại xem có cần chỉnh đổi gì nữa không đã. Xưa nay, hướng dẫn nhiều nghiên cứu sinh, chưa có một ai chỉ mới hai năm mà bảo vệ cả. Cả cậu và tớ cùng đọc lại để hoàn thiện nhá!

Vậy là, cả ba thầy trò tiếp tục hợp tác, trao đổi nội dung từng tiểu mục nhỏ, đồng thời tham khảo cả ý kiến của nhà thơ Thanh Thảo, Nguyễn Khoa Điềm để hoàn thiện thêm các ý. Thầy Lân rà soát rất kỹ và nêu lên một số vấn đề để tôi tiếp tục trao đổi cùng thầy Hà chỉnh sửa, bổ sung. Sự tận tâm và tinh thần khoa học nghiêm túc của thầy đã khiến luận án của tôi đạt được kết quả khá khả quan. Đến 2008 thì chính thức bảo vệ thành công và được cả Hội đồng khen ngợi. Một Hội đồng mà theo cô Lưu Khánh Thơ là khá đặc biệt. GS Trần Đăng Suyền là Chủ tịch, phản biện 1 là GS Phong Lê, phản biện 2 là Tiến sĩ Chu Văn Sơn, PGS Lý Hoài Thu làm thư ký, Ủy viên là PGS Đoàn Đức Phương, PGS Bùi Quang Hưng, PGS Phạm Thành Hưng. Về “phe ta” bên cạnh thầy Lân, thầy Hà hướng dẫn là cả một đội ngũ cổ động viên khá hùng hậu từ Viện Văn xuống: PGS Bích Thu, PGS Lưu Khánh Thơ, PGS Mai Hương… đại diện lãnh đạo Trường Tài chính - Kế toán của tôi và các chiến hữu cùng ngành ở Học viện Tài chính và Bộ Tài chính… Nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm, Thanh Thảo và Nghệ sĩ Lý Bạch Huệ (phu nhân cố nhà thơ Thu Bồn) gửi lẵng hoa chúc mừng...

Sau buổi bảo vệ là một cuộc gặp gỡ liên hoan khá ấm áp và thân tình. Thầy Lân thì từ khi bắt đầu bảo vệ đến tiệc liên hoan vẫn lặng lẽ, từ tốn. Từ tốn đến mức cả trong lời phát biểu của người hướng dẫn thầy vẫn chỉ đánh giá cao năng lực tự thân của nghiên cứu sinh mà ít nhận công lao hướng dẫn của mình. Âu đó cũng là một sự khẳng định vai trò của người hướng dẫn. Vì suy cho cùng, thành công của người hướng dẫn chính là chất lượng cuối cùng của luận án mà thôi.

Tôi nhớ mãi lời khẳng định đầu tiên của GS Phong Lê - phản biện 1: “Mấy năm gần đây, đọc nhiều luận án, luận văn, nhưng đến hôm nay, tôi chân thành nói rằng, tôi đã đọc được một luận án mà chính cách viết của nghiên cứu sinh đã lôi cuốn tôi từ đầu đến cuối”. Không biết có phải vì vậy chăng, mà thật vinh dự cho tôi khi Giáo sư đã chọn bản viết tay bài phản biện luận án của tôi làm nền bìa cho cuốn sách “Phong Lê & chúng tôi” vừa mới được đồng nghiệp và các học trò của Giáo sư ở Viện văn thực hiện, Nhà xuất bản Hội Nhà văn ấn hành ngay trước ngày bảo vệ của tôi không lâu.

Ngày nhận Bằng tốt nghiệp, rồi sau đó, mỗi lần ra công tác Hà Nội tôi đều ghé thăm người thầy hiền hậu, nhu mì và kính mến của mình. Thương nhất là nhiều khi lâu ngày tôi và Hồ Thế Hà không ra Hà Nội, những lúc buồn, thầy lại điện thoại hỏi thăm và bảo rằng:

- Lâu quá không gặp. Nhớ bọn bây quá! Rượu còn nhiều đây mà chẳng có ai xơi.

Nghe điều ấy, tôi thật sự rất xúc động. Đó là lời nói thật lòng, nỗi nhớ thật sâu. Nhớ đến mức phải điện thoại để nghe được tiếng học trò mình nói cho đỡ nhớ. Cứ mỗi lần tôi điện thoại, vừa alô, thầy đã nhận ra và hỏi lại:

- Ấn đấy à! Xưa nay có khỏe không, viết được cái gì rồi?

Lúc nào cũng vậy, cứ hễ gặp nhau dù trực tiếp hay qua điện thoại, điều quan tâm của thầy là tác phẩm mới. Năm 2013, nghe tin tôi được kết nạp Hội Nhà văn, cả thầy và Hồ Thế Hà đều rất vui mừng. Hồ Thế Hà thì không giấu diếm nỗi tự hào, lúc nào cũng thường bảo:

- Ba thầy trò mình đều là Hội viên Nhà văn, vui quá!

Xúc động nhất là năm thầy tổ chức đám cưới cho con trai (vợ chồng Dũng - Hạnh) ở Khách sạn Kim Liên Hà Nội. Không báo trước, tôi và Hồ Thế Hà thông đồng hò hẹn, lặng lẽ mua vé tàu ra tham dự. Khi đến chào thầy, thầy xúc động không nói nên lời, nhưng tôi biết tự sâu thẳm lòng mình thầy rất vui khi có sự hiện diện của chúng tôi - những học trò ruột của thầy tít tận miền Trung về tham dự.

Hàng năm, cứ đến Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11 và dịp Tết Nguyên đán, tôi vẫn thường xuyên điện thoại trực tiếp để thăm hỏi sức khỏe thầy. Còn thầy, cứ mỗi lần có tác phẩm mới, kể cả những bài viết mới, thầy vẫn thường điện thoại báo tin vui. Mấy năm trước, khi tập thơ Những lớp sóng ngôn từ của thầy đạt Giải thưởng Hội Nhà văn, rồi liên tục các Tuyển tập của thầy ra đời, học trò thầy lại càng tự hào vì thấy càng cao tuổi, sức sáng tạo, đổi mới của thầy lại càng triệt để hơn. Vừa qua, nghe tin thầy đạt Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật, tất cả môn sinh của thầy đều rất vui mừng. Nhưng vui nhất vẫn là, mỗi lần nghe điện thoại, giọng thầy vẫn âm vang, to rõ để biết sức khỏe thầy vẫn tốt dù tuổi đã cao. Cũng như mỗi lần nghe thầy điện thoại báo tin có tác phẩm mới in hoặc mới xuất bản, tôi tưởng tượng ra niềm vui đang lấp lánh trên ánh mắt thầy, và vui theo thầy, vì như thế nghĩa là, mặc dù tuổi đã cao, thầy vẫn không ngừng lao động sáng tạo.

Khi thầy giới thiệu chùm thơ “Lục bát mỗi ngày” với cái tứ dí dỏm của nghĩa bóng, tôi đã tặng thầy bài “Ăn mày Lục bát”:

Đói !

nên lục bát mỗi ngày

Buồn !

làm lục bát ăn mày giữ thơ…

Thầy Lân trong tôi là thế!

                                                           Quảng Ngãi, tháng Tư 2023.