110 NĂM NGÀY SINH BÍCH KHÊ - 'ĐỈNH NÚI LẠ' TRONG PHONG TRÀO THƠ MỚI

NGUỒN: NHÂN VẬT - SỰ KIỆN, https://nvsk.vnanet.vn/

Hà Nội (TTXVN 24/3/2026) Trong giai đoạn hình thành và phát triển Thơ mới theo khuynh hướng tượng trưng, Bích Khê được giới nghiên cứu đánh giá là một cây bút thành công nhất của khuynh hướng này. Thơ tượng trưng Bích Khê huyền bí, giàu tính nhạc, đẫm chất họa cùng với cách xây dựng hệ thống biểu tượng đặc sắc đã đưa ông trở thành một “đoá hoa thần dị” trong “vườn hoa Thơ mới đẫm hương sắc”. Tài năng thơ Bích Khê được khẳng định qua nhận xét của Hoài Thanh trong “Thi nhân Việt Nam": "Tôi đã gặp trong Tinh huyết những câu thơ hay vào bậc nhất trong thơ Việt Nam", Hàn Mặc Tử thì xem Bích Khê là "thi sĩ thần linh", còn đối với Chế Lan Viên thì là "đỉnh núi lạ".

Chân dung thi sĩ Bích Khê

 * Bích Khê - nhà thơ đặc sắc của thời kỳ thơ mới

Bích Khê tên thật là Lê Quang Lương, sinh ngày 24/3/1916 tại Quảng Ngãi. Ông là con thứ 9 trong gia đình nho học yêu nước. Cha ông từng tham gia phong trào Đông Du của Phan Bội Châu.

Ngoài truyền thống yêu nước, dòng tộc và gia đình Bích Khê vốn theo Nho học, rất yêu văn chương, hay làm thơ. Với tư chất thông minh, Bích Khê học hành hanh thông, sớm đi dạy học tự nuôi sống bản thân. Tài năng của Bích Khê bộc lộ khá sớm. Làm thơ từ lúc 15 tuổi (1931), theo các thể cổ điển như Đường luật, từ khúc, hát nói, đăng trên các báo “Tiếng dân” (ở Huế), “Phụ nữ tân văn” (Sài Gòn) và “Đông Tây” (Hà Nội).

Từ năm 1935 Bích Khê bị mắc bệnh lao phổi, phải điều trị ở bệnh viện lao Pasquier, Huế, trong hơn một năm. Sau đó, ông về quê để dưỡng bệnh.

Trong thời kỳ này ông tiếp tục sáng tác rất nhiều thơ Đường luật, gửi đăng ở các báo “Tiếng Dân”, “Tiểu Thuyết Thứ Năm”, “Người Mới” với bút hiệu Lê Mộng Thu hoặc Bích Khê. Bích Khê đã tỏ ra rất xuất sắc ở những bài thơ ấy và rất được hoan nghênh.

Sau giai đoạn sáng tác thơ Đường, năm 1936, Bích Khê bắt đầu sáng tác Thơ mới. Lúc Thơ mới còn ở đỉnh cao, Bích Khê đã cách tân cho thơ ngay trong giai đoạn rực rỡ nhất. Đó là một thi sĩ đầy ý thức trong việc canh tân văn học. Chịu ảnh hưởng lớn của những thi sĩ Pháp về chủ nghĩa tượng trưng, siêu thực song Bích Khê đã "cất cánh trên đường băng" của riêng mình, tạo nên một sắc diện mới cho thơ Việt lúc bấy giờ.

Bích Khê được xem là người mở đường cho khuynh hướng tượng trưng và siêu thực. Thơ tượng trưng dùng các biểu tượng và sự ám gợi liên tưởng thay cho phát ngôn trực tiếp. Các nhà thơ tượng trưng cố nắm bắt cảm xúc và trạng thái của trí não nằm ngoài ý thức thông thường bằng cách làm phong phú cảm giác của họ. Trong thơ Bích Khê có sự kết hợp giữa hồn cốt Đường thi và khả năng đột phá của thơ Baudelaire hay Mallarme (Pháp), một sự kết hợp mà bây giờ người ta gọi là cuộc giao hòa Đông-Tây.

Sinh thời nhà thơ Bích Khê chỉ xuất bản một tập thơ “Tinh huyết” (1939). Nhưng ông còn để lại bốn tập thơ khác chưa xuất bản là: Tinh hoa (1938-1944); Đẹp (1939); Ngũ hành sơn; Mấy dòng thơ cũ (1931-1936). Đến năm 1988, các tập thơ của ông được in thành tập: Thơ Bích Khê (Nghĩa Bình, 1988) và Bích khê tuyển tập (Hà Nội, 1988).

“Tinh huyết” là tập thơ duy nhất xuất bản khi ông còn sống, nhưng chỉ với tập thơ này, Bích Khê đã trở thành một trong những thi sĩ tài hoa, độc đáo của thi ca hiện đại Việt Nam. Ngay khi “Tinh huyết” ra mắt độc giả, tín hiệu phản hồi rất tích cực. Hàn Mặc Tử khẳng định “có thể so sánh thơ Bích Khê như một đoá hoa thần dị” (bài tựa tập Tinh huyết, 1939). Tác giả Thi nhân Việt Nam - nhà phê bình nổi tiếng Hoài Thanh - thì cho rằng trong Tinh huyết “có những câu thơ hay vào bậc nhất trong thơ Việt Nam” (1941). Và câu thơ “hay vào bậc nhất” mà Hoài Thanh nhắc đến là câu: “Ô! Hay buồn vương cây ngô đồng/Vàng rơi! Vàng rơi: Thu mênh mông” trong bài Tỳ bà, một bài thơ toàn thanh bằng, điều cực hiếm trong Thơ Mới lúc ấy.

  * Một hồn thơ trăm năm vẫn mới lạ

Theo nhà Chế Lan Viên, thơ Bích Khê là “một đỉnh núi lạ". Có những nhà thơ đem đến một mùa lương thực, lại có những nhà thơ cầm một dúm hạt giống mới trên tay. Khê thuộc vào hạng thứ hai” (Thơ Bích Khê - 1988). Nhà phê bình văn học Lê Đình Kỵ thì khẳng định: “Bích Khê xuất hiện trên thi đàn như nhà cách tân đi xa hơn cả so với đương thời” (Bích Khê - Truyền thống và cách tân, 1997). Còn nhà thơ Thanh Thảo trong bài “Một trăm năm Bích Khê” đã đưa ra nhận xét: “Tôi nghĩ, Bích Khê và thơ của ông còn có thể vượt biên giới Việt để trở thành một “tài khoản thơ” quốc tế, nếu chúng ta tổ chức dịch và giới thiệu thơ ông đúng mức”. 

Bích Khê luôn quan niệm thiên nhiên là một thế giới thanh khiết, huyền diệu, đẫm hương thơm; là sự tương giao, hoà quyện giữa vạn vật và con người; là sự giao hoà giữa màu sắc, hương thơm và ánh sáng; là sự cân bằng bởi của yếu tố tâm linh. Trong tập thơ “Tinh huyết”, màu sắc luôn là những ngôn từ lấp lánh ngụ tình, cái đẹp lộ dần qua những nét màu làm điểm nhấn cho bức tranh siêu thực nhưng vô cùng lung linh, hư ảo.

Trên một phương diện khác, là nhà thơ say đắm với Đường thi nên khi nói về thiên nhiên, Bích Khê chịu ảnh hưởng đặc biệt của thơ Đường về cấu tứ. Nhưng với vai trò của một nhà thơ trong phong trào Thơ mới, thiên nhiên trong thơ ông lại mang dáng dấp Tây phương. Những hình ảnh thơ vừa cổ điển lại vừa sáng tạo, cách tân. Điều này đã tạo nên đặc sắc nghệ thuật của thơ Bích Khê.

Trong bài “Tỳ bà”, những câu thơ viết toàn thanh bằng, âm hưởng Đường thi nhưng lung linh sắc màu tượng trưng. Ví như màu vàng của mùa thu khả ái, ta cứ tưởng chỉ có trong bức tranh mùa thu của danh họa Levital lại một lần nữa hiện lên trong bài “Tỳ bà” của Bích Khê. “Vàng sao nằm im trên hoa gầy” để rồi “Tôi qua tim nàng vay du dương”, “yêu nàng bao nhiêu trong lòng tôi/ yêu nàng bao nhiêu trên đôi môi” và cuối cùng thì “Vàng rơi! Vàng rơi: Thu mênh mông”. Cả bài thơ trải đều theo nhịp thơ 2 - 2 - 3 như mang cả một nỗi buồn của mùa thu man mác, mênh mông.

Ngoài ám thị màu sắc, Bích Khê còn đặc biệt quan tâm đến nhạc tính trong thơ. Trong các thể thơ được vận dụng sáng tác, ông luôn lựa chọn và sáng tạo ngôn ngữ để chuyển tải được điệu nhạc tâm hồn mình, kể cả thơ tám chữ lẫn bảy chữ. Vẫn bài thơ “Tỳ bà” toàn vần bằng tạo ra âm nhạc đều đặn, nhẹ nhàng, dịu êm: “Thu ôm muôn hồn chơi phiêu diêu/ Sao tôi không màng kêu: Em yêu/ Trăng nay không nàng như trăng thiu/ Đêm nay không nàng như đêm hiu”. Âm nhạc là lời hùng biện, mang tính ám gợi ở tâm hồn thi nhân từ đó lan tỏa đến tâm hồn người đọc. Thơ Bích Khê gợi nên niềm khao khát nhẹ nhàng, một tình yêu dìu dặt, nhẹ êm, mơ màng. Thơ Bích Khê không có những âm thanh ồn ào, nhưng với nhịp điệu dữ dội, mạnh mẽ và có nhiều nghịch âm, bằng bằng, đều đều, sau đó xen vào thanh trắc, như một biến dị trong một tổng thể hài hòa, có khả năng tạo ra sức ám gợi đi vào lòng người, cũng như với cả thế giới vô hình: “Lá vàng rơi, (Tôi khóc, anh ơi!)... Đêm vàng rơi, (Thôi hết, anh ơi)... (Thi vị).

Ở một tầng nấc khác, nhà thơ Bích Khê rất tinh tường trong việc sử dụng kỹ thuật về ngôn từ. Đây là điều rất mới và cũng chính là thành công vượt trội của ông so với các thi nhân đương thời. Cái mới mẻ của ông là tạo ra ấn tượng thị giác trong thơ rất mạnh, thể hiện được khả năng tư duy tượng trưng cao độ: “Ôi! Nắng vàng thơm... rung rinh điệu ngọc” (Nhạc). Câu thơ không chỉ cảm nhận được bằng thính giác mà cả bằng thị giác. Nhạc mang màu nắng và đầy hương, giai điệu nhạc ở đây đẹp như ngọc, được kết bằng ngọc. Đó chính là nhịp rung của khúc nhạc lòng.

Biết mình không qua khỏi được căn bệnh thuộc loại "tứ chứng nan y" thời đó, Bích Khê đã có lời tuyệt mệnh để lại. Lời tuyệt mệnh nhưng là lời khẳng định, là một niềm tha thiết yêu đời, ham sống, và tin tưởng ở sự sống sau cái chết của mình. Thân bệnh: ngô vàng mưa lá rụng / Bút thần: sông lạnh ánh sao rơi / Sau nghìn Thu nữa trên trần thế / Hồn vẫn về trong bóng nguyệt soi.

Không đợi nghìn thu nữa, ngày nay thơ Bích Khê đã là dấu ấn đặc sắc, được xem như "những hạt giống" quý hiếm "gieo trên cánh đồng thơ" Việt Nam!

Ninh Thúy (tổng hợp)