HOA SEN VÀ CÂY DA DÙ -Tiểu luận MAI BÁ ẤN

“Hoa sen và cây Da Dù” (Nxb Đà Nẵng, 2024) là tập truyện của nữ nhà văn Hàn Quốc Kim Yi-Jeong do Quỹ Hòa bình Hàn - Việt tài trợ xuất bản. Tập truyện chỉ vẻn vẹn hai truyện viết về hai vụ thảm sát của lính Đại Hàn thời đánh thuê cho đế quốc Mỹ trong cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam. Đó là cuộc thảm sát làm 74 người chết, 17 người bị thương đều là thường dân vô tội ở làng Phong Nhất và Phong Nhị, xã Điện Dương ngày 12/02/1968 và thảm sát 135 người mà hầu hết là phụ nữ và trẻ em ở làng Hà My thuộc xã Điện An vào sáng 24 tháng 21/02/1968. Cả hai xã đều thuộc quận Điện Bàn (nay là thị xã Điện Bàn), tỉnh Quảng Nam. Ngoài hai truyện còn có “Đôi lời” mở đầu của chính tác giả nói về hoàn cảnh ra đời của hai truyện ngắn này.

Ứng theo lời kể của Kim Yi-Jeong thì khi hai cuộc thảm sát do chính thế hệ cha anh mình gây nên ở Việt Nam, tác giả tập sách này chỉ là một cô bé 8 tuổi đầu, cùng tuổi với nạn nhân Nguyễn Thị Thanh may mắn sống sót trong vụ thảm sát Phong Nhị: “Ngày thơ bé, khi tôi đang thèm muốn cái đài bán dẫn xách tay mà con trai trưởng làng bên mang về từ “Chiến tranh Việt Nam” thì cô ấy đã mất gia đình, mang theo vết thương bị súng bắn ở bụng mà bò lê lết trên ruộng. Tưởng như vết thương hằn sâu trên bụng cô ấy là viên đạn do tôi bắn ra. Tôi muốn cho mọi người thấy vết thương vẫn còn hằn in trên cơ thể cô ấy” (Lời mở đầu của tác giả).

Truyện “Hoa sen Hà My” (Biện Thị Mỹ Hạnh dịch) viết về vụ thảm sát ở làng Hà My được cấu trúc thành ba phần: “Hoa”, “Hạ sĩ Seo” và “Kwang-hee” mang tên ba nhân vật chính của truyện. “Hoa” chính là nạn nhân Nguyễn Thị Hoa (vợ của một lính cộng hòa) bị sát hại trong vụ thảm sát 153 người ở làng Hà My cùng với mẹ chồng và cô con gái nhỏ chưa kịp đặt tên. Mà người bắn cô không ai khác,“Đó là hạ sĩ Seo… Người lính ngoại quốc từng rất phấn khởi khi biết vợ anh ta và tôi bằng tuổi nhau cớ sao bây giờ lại chĩa họng súng vào tôi như thế” (trang 39). “Hạ sĩ Seo” chính là người lính Hàn phải theo lệnh cấp trên bắn vào những thường dân vô tội mà hàng ngày khi đóng quân ở làng, mình đã thân quen. Để rồi sau đó “Không hiếm những lần đang xúc cơm lên, tôi lại hất tung bàn ăn và đi ra rửa tay. Dù có uống cả nạm thuốc mỗi ngày nhưng những ký ức đó vẫn không biến mất” (trang 41) Còn “Kwang-hee” (nghĩa là ánh sáng đẹp) chính là con gái của “Hạ sĩ Seo” trùng nghĩa với tên Quang - “cậu bé 5 tuổi hôm qua tôi vừa cho bánh” cũng đã vùi thây trong vụ thảm sát này. Hôm nay, Kwang-hee đại diện cho thế hệ trẻ Hàn Quốc đến với làng Hà My đứng trước Đài tưởng niệm để sám hối lỗi lầm thay cho thế hệ cha anh. “Người cha đã mất một tháng trước” mà “sau ngày hôm đó, ông đã sống trong khu cách ly của một bệnh viện tâm thần trong suốt 48 năm rồi ra đi khi chưa một phút giây nào rửa sạch được vết máu trên tay” (trang 64). Điểm nhấn độc đáo của truyện “Hoa sen Hà My” chính là hình ảnh bông hoa sen màu đỏ kỳ dị được vẽ nghệch ngoạc, xấu xí sau tấm bia tưởng niệm. “Những bông sen đỏ như được vẽ bằng máu và lá sen xanh phủ đầy bề mặt tấm đá cẩm thạch lớn”. Nhìn hoa sen, Kwang-hee đã ngạc nhiên thốt lên “Hoa sen mà sao lại thế?”. Té ra, do lời khẩn cầu của dân làng mà người họa sĩ “Đôi lúc tuyệt đối không được vẽ hoa cho đẹp” khi mà phía trước tấm bia là danh sách 153 thường dân bị thảm sát. Vẽ bức tranh chẳng qua là để che đậy những dòng chữ căm thù khắc trên bia: “Một sớm mùa xuân 1968, nhằm 24 tháng Giêng, lính “rồng xanh” ào đến như điên, hung tàn dồn dân lành thảm sátMột xóm Hà My nhà ba mươi nóc, một trăm ba lăm dân xác rụng tơi bời, chảy đỏ một vùng máu đổ. Cát trộn lẫn xương… Người Đại Hàn thủa gây oán gieo sầu nay đã tìm về tạ lỗi. Vậy dựng đài bia tạc trên tha thứ, lấy nghĩa nhân mở đường hợp tác phát triển quê hương” (trang 60-61). Hiểu được sự thật, Kwang-hee (có lẽ là hiện thân của chính tác giả) đã “nhìn xoáy vào những bông hoa… Cơ thể cứng đờ như mặc giáp, khúc tưởng niệm bị che bởi những bông hoa sen đỏ kia cứ hiện lên trong đầu tôi… Cơn buồn nôn ập tới. Tôi bụm miệng chạy ra sau tấm bia…, tôi nôn sạch những gì trong bụng” (trang 63).

Truyện “Phong Nhị” (Lương Thảo Yên dịch), ngoài nội dung được hư cấu từ hiện thực, còn có “Phần kết” tác giả nói thêm về cuộc gặp gỡ nhân vật chính trong truyện: Nguyễn Thị Thanh. Cũng như truyện “Hoa sen Hà My”, bằng thủ pháp hóa thân vào nhân vật để kể chuyện, Kim Yi-Jeong đã xưng “tôi” kể lại một cách cụ thể và khách quan vụ thảm sát của lính Hàn tại làng Phong Nhị. Cũng như những đứa trẻ khác trong làng, thường ngày, bé Thanh cũng mon men đến gần những người lính Hàn để được cho kẹo socola. Lần ấy, người lính Hàn trìu mến nhìn Thanh và đã chìa ra “Một bức ảnh. Trong bức ảnh nhỏ trắng đen ấy, có một người phụ nữ trưởng thành và một bé gái… Người lính chỉ vào bé gái, rồi chỉ vào tôi một lần nữa và giơ tám ngón tay lên. Hình như cô bé bằng tuổi tôi”. Tên cô bé là Jeong Ah. Rõ ràng ở đây có sự trùng hợp giữa tuổi của cô bé Jeong Ah, bé Thanh và tuổi của chính tác giả Kim Yi-Jeong. Điều này cũng đã được tác giả viết trong “Phần kết” của truyện khi hiện tại họ đã trở thành bạn của nhau: “Sau khi biết chị và tôi bằng tuổi, chúng tôi đã trở thành bạn bè lúc nào không hay” (trang 100). Chính sự trùng hợp và hóa thân giữa “cái tôi trữ tình” và “cái tôi tác giả” mà cuộc thảm sát được viết lại một cách khốc liệt nhất và khách quan nhất: “Tôi ôm chặt phần bụng bí toác ra, đảo mắt nhìn chung quanh. Tôi thấy dì nằm im lìm. Em bé ra răng rồi ta?! Bụng dì đã thôi không còn động đậy. Ở phía cuối sân, chị nằm bất động. Không biết có phải bọn chúng nhét súng vào trong miệng rồi bắn hay không mà cằm chị vỡ toác, gương mặt bể nát… Những chiếc lá Da Dù cuốn theo cơn gió ra tới ngoài quốc lộ. Tôi thấy người ta nằm la liệt dưới gốc cây. Có hai người áo đen nằm chồng lên nhau tạo thành hình chữ thập” (trang 92). Nghĩa là cả gia đình bé Thanh đều bị tàn sát, kể cả mẹ. Mà một trong những người tàn sát ấy, không ai khác hơn lại chính là cái người lính Hàn mà mẹ đã từng tặng quả trứng gà mình dành riêng tặng mẹ, vì mẹ nghĩ, người lính “cùng một phe với ba nên mẹ cũng coi họ như người trong nhà vậy” (trang 80)…

Vâng, chỉ vẻn vẹn hai truyện ngắn kể về hai vụ thảm sát mà chứa đựng rất nhiều thông tin, chất chứa muôn vàn đau thương, tang tóc cùng rất nhiều những ngẫm suy về lẽ sống, về vấn đề nhân bản của con người. Truyện đan xen giữa sự thực và hư cấu, sự hóa thân giữa người kể chuyện hôm nay và người quá cố cùng những nạn nhân ngày xưa. Thế hệ này nối tiếp thế hệ sau “khép lại quá khứ, hướng đến tương lai”, nhưng không thể lãng quên sự tàn khốc của chiến tranh, cảm nhận cho hết giá trị của cuộc sống hoà bình để siết chặt tay nhau, cùng nhau vui sống.

Làng Yên Phú, tháng 4/2024