VIẾT TRƯỜNG CA, NGÀY CỰC KHỔ - Tiểu luận THANH THẢO

THANH THẢO

Thực ra, trong chính những tháng ngày cực khổ của bản thân mình, tôi mới có được sự thông cảm và lòng yêu kính tột bậc với nhà thơ mù Nguyễn Đình Chiểu. Trường ca văn xuôi này mang tựa đề « Trò chuyện với nhân vật của mình » là tiếng nói nội tâm của Cụ Đồ Chiểu, của Ngài Nhân Sư, của Trương Định, của những nghĩa sĩ Cần Giuộc, của nhân dân, và của một nhà thơ nhỏ bé là tôi.

Năm 1982 ấy, kỷ niệm 160 năm ngày sinh Nguyễn Đình Chiểu, tôi đã đi xe đò chật chội vào Sài Gòn rồi đi Bến Tre dự lễ kỷ niệm. Nói cho ngay, lúc ấy tôi đi dự lễ nhưng không có giấy mời, túi cũng gần như trống rỗng, tôi đi với hy vọng mơ hồ là vào Sài Gòn mình sẽ có được nhuận bút trường ca « Những nghĩa sĩ Cần Giuộc » được NXB Văn Nghệ TP Hồ Chí Minh nhận in. Hồi đó nhuận bút rất ít ỏi nhưng đó là số tiền duy nhất tôi có thể kiếm được nhờ viết tác phẩm thơ.

 NHÀ THƠ NGUYỄN ĐÌNH CHIỂU (1822-1888)

Vào Sài Gòn, tôi đến ngay NXB gặp anh Hà Mậu Nhai giám đốc. May quá, trường ca của tôi mới được in xong, chưa có nhuận bút nhưng anh Nhai cảm thương tôi vất vả từ Quy Nhơn vào, nên nói kế toán ứng cho tôi ít tiền, và cho nhận 20 quyển sách theo đúng chế độ. Tôi hớn hở đi Bến Tre, chỉ mong kiếm được ít quà phát cho đại biểu dự hội thảo.

Tôi đã nhận được quà khi hội thảo kết thúc, hình như một kg đường, vài gói kẹo dừa Bến Tre, một ít bột ngọt. Chỉ có vậy, vì hồi đó tỉnh nào cũng rất nghèo.

Tôi cắc củm mang chút ít quà chút ít tiền về Quy Nhơn. Đường và bột ngọt cùng ít tiền cho vợ, hai gói kẹo dừa cho con, thế là hết.

Chỉ hơn một tháng sau, tôi bị ốm nặng phải vào nằm bệnh viện của tỉnh.

Không nhà thơ nào muốn ốm nặng để nằm viết tác phẩm cả. Nhưng tôi đã rơi vào trường hợp đó. Nằm bệnh viện buồn, thì cách giải sầu duy nhất là viết. Và trường ca « Trò chuyện với nhân vật của mình » đã ra đời ngay trong bệnh viện. Đây không phải lần đầu tiên tôi viết trường ca trong bệnh viện. Năm 1978 khi bị tai nạn gãy chân ở Đà Nẵng, tôi cũng đã chuẩn bị tài liệu và viết được một phần trường ca «Những nghĩa sĩ Cần Giuộc » trong bệnh viện quân y Đà Nẵng.

Viết thơ trong bệnh viện có cái hay là không khí bệnh viện rất yên tĩnh, chẳng ai quấy rầy vì mình nằm phòng toàn những người lớn tuổi bị bệnh không nặng nên chẳng ai rên la. Viết suốt ngày, cứ tới bữa lại có cơm ăn, còn đòi gì nữa.

Nằm bệnh viện khoảng nửa tháng, tôi đã viết xong trường ca « Trò chuyện với nhân vật của mình ». Do trường ca này có sự tiếp nối với trường ca « Những nghĩa sĩ Cần Giuộc » nên tôi viết tương đối nhanh. Lại vừa đi Bến Tre dự hội thảo về Cụ Đồ Chiểu, những tư liệu gián tiếp và cảm nhận trực tiếp về nhà thơ vĩ đại này mình đã có.

Trong trường ca này có những đoạn thơ tôi rất ưng ý, có những đoạn độc thoại của Nguyễn Đình Chiểu gửi tới người Thầy Nhân Sư là nhân vật tưởng tượng của Cụ Đồ, nhưng nó cũng là của tôi khi gửi đến người Thầy vĩ đại Nguyễn Đình Chiểu :

« Thầy đã dạy con sống vì nghĩa đã chỉ cho con thấy ở những người anh em chân lấm tay bùn đạo sống ấy giản dị mà bí ẩn như bông sen giữa đồng nước. Và bông sen truyền cho con ngôn ngữ thâm trầm của nó một cánh hoa mở ra hào hiệp một thoáng hương thơm chân thật một cái ngẩng đầu kiêu hãnh. Không tách rời bùn nước nhưng biết vươn cao trên bùn nước: đó là bản chất của nghệ thuật mà con hướng đến. Sức mạnh khôn ngoan trong lời ăn tiếng nói hàng ngày. Chiều sâu suy tưởng không ở những từ ngữ khoa trương. Và sự giản dị- cái sau cùng mà người ta hiểu được và đạt tới

Nhớ lời dặn con đã tìm Thầy qua lối nhỏ gai góc tận rừng sâu qua khung cửa hẹp Thầy muốn con tránh những thành công dễ dàng muốn con đi những bước đầu tiên trong gian khó làm quen nghịch cảnh sẵn sàng đụng đầu với những bức tường bất khả. Một đời Thầy cay cực và kiên trì chiến đấu để rút ra một điều: như cây xương rồng mọc trên cát người ta có thể sống được nơi tưởng chừng cạn nước mà vẫn lặng lẽ nở hoa. Gió cuốn những bông hoa trên cát gió cuốn chúng ta chuyến đi sẽ dài và sóng biển ầm vang như không hề can dự vào số phận con người. Con lại nghe lời Thầy văng vẳng trong vũ trụ chẳng có gì tách rời nhau chẳng có gì tuyệt đối đơn độc. Dù chỉ là hạt bụi ta cũng phải chịu trách nhiệm với toàn thể.”

Đó cũng là tâm nguyện suốt đời của tôi khi viết những dòng này. Người được nhân gian gọi là Thầy không hề là người có quan chức gì, nhiều khi chỉ là người ẩn cư gần như vô danh. Hay chỉ là một phó thường dân đi xuôi nam ngược bắc tu theo hạnh đầu đà, áo rách áo vá, ngày ăn một bữa, xưng “con” với tất cả mọi người mình gặp. Thầy ở đây còn là nhân vật hoàn toàn tưởng tượng của Cụ Đồ Chiểu, nhưng vị trí người Thầy của họ thì mãi mãi được nhân gian kính trọng.